HISTORIA LEGIONÓW

Jaka była rola Józefa Piłsudskiego oraz Legionów w odzyskaniu przez Polskę niepodległości? Czy istnieje jeden punkt widzenia na wydarzenia lat 1914-1918? Na ile sposobów można opowiedzieć tę samą historię?

Zapraszamy do zapoznania się z wielogłosową opowieścią o Legionach. Historie legionowe opowiadają członkowie rodzin, których bliscy walczyli o niepodległość Polski, pamiątki – niemi świadkowie wydarzeń, historycy przy pomocy „pióra” i źródeł oraz fotografie, na których utrwalony został świat widziany oczami legionistów.

Śledź z nami polską drogę do niepodległości. Co miesiąc nowa dawka informacji o wydarzeniach sprzed stu lat!

Pamiątki Legionowe powrót

Wydana w 1915 r. przez NKN ulotka przybliżająca ideę Kolumny Legionów.

Liga Kobiet, powołana do życia w 1913 r., w pierwszych latach swojego istnienia stawiała przed sobą dwa równorzędne cele: działania na rzecz równouprawnienia kobiet oraz odzyskania przez Polskę niepodległości. Sprawiło to, że losy Ligi i Legionów Polskich były ze sobą mocno związane. Bardzo dobrze obrazuje to niniejsza odznaka - nazwa organizacji została tu umieszczona na legionowym orzełku.

Plakietka wybita z okazji ogłoszenia Aktu 5 listopada pochodziła z pracowni Wincentego Wiśniewskiego. Wykonana ze srebrzonego mosiądzu jest przykładem długiej tradycji upamiętniania tego typu medalami ważnych wydarzeń lub rocznic.

Druk upamiętnia podpisanie Aktu 5 listopada 1916 r. zapowiadającego utworzenie Królestwa Polskiego pod auspicjami niemieckimi i austro-węgierskimi. Tego typu nalepki były rozpowszechnione i modne w pierwszych dekadach XX wieku.

Prezentowany medal to polskie odznaczenie nadawane na mocy rozporządzenia Rady Ministrów z 27 września 1928 r. Został ustanowiony dla upamiętnienia dziesięciolecia odzyskania niepodległości.

Prezentowane siodło kawaleryjskie ze zbiorów Muzeum Józefa Piłsudskiego w Sulejówku, podobnie jak inne elementy wyposażenia i uzbrojenia legionowego, wyprodukowane było w założeniu dla armii austro-węgierskiej. Z tego typu siodeł ułani z Legionów korzystali w czasie całej swojej dla nich służby.

Czapka ułańska znajdująca się w zbiorach Muzeum nie była pierwszym wzorem nakrycia głowy noszonym przez legionowych ułanów. Została zaprojektowana dopiero na początku 1915 roku przez wachmistrza Zygmunta Rozwadowskiego (malarza).

Prezentowana wymiana korespondencji pokazuje, jak wybitną rolę w Legionach Polskich odgrywał Józef Piłsudski 

Decyzja Józefa Piłsudskiego o odejściu z Legionów była szokiem dla żołnierzy, a przyjęcie dymisji przez dowództwo wzbudziło niepokój wśród legionistów

Motyw odznaki „Za wierną służbę” pojawił się na jednym z banknotów autorstwa Andrzeja Heindricha.  

Przykrywka urny, która nie zachowała się w całości do naszych czasów, została przywieziona na kopiec sowiniecki prawdopodobnie jedna z setek delegacji lokalnych organizacji zrzeszających weteranów.  

Plakieta ta została zerwana w czasach sowieckich z nieznanego upamiętnienia legionowego na dawnych Kresach. 

Motywu odznaki „Za wierną służbę” używali twórcy pamiątkowych wpinek i żetonów okazjonalnych z wizerunkiem Józefa Piłsudskiego. 

Motyw odznaki „Za wierną służbę” towarzyszył corocznym zjazdom weteranów. 

Sygnet z miniaturą odznaki „Za wierną służbę” świadczy o tym, że jego właściciel traktował towarzyszy broni z I Brygady niczym swój ród herbowy.

 

Wybuch I wojny światowej wzbudzał bardzo skrajne reakcje: od przerażenia, do pełnego entuzjazmu uniesienia. Popularne stały się swoiste manifesty poparcia dla swoich armii składane przez różne środowiska: grupy zawodowe, etniczne, czy stowarzyszenia.

W marcu 1915, gdy toczą się ciężkie walki nad Nidą, Żydzi-legioniści redagują odezwę do swoich współwyznawców w zaborze rosyjskim, apelując o zasilanie szeregów Legionów Polskich.

Namalowany w 1916 roku obraz „Legionista pilnujący jeńców rosyjskich” Wojciecha Kossaka to dowód jak silnie Legiony oddziaływały na społeczeństwo i inspirowały twórców.

Czas Wielkiej Wojny to dla wielu młodych ludzi czas rozstania z ukochaną osobą. Kontakty podtrzymywano przede wszystkim przy pomocy listów i kart pocztowych, które były długo wyczekiwanym sygnałem życia ukochanego.

Miłosne wyznanie niejedną ma... formę. Pierścionki tworzone przez legionistów dla ukochanych kobiet wzruszają swą subtelnością. 

Odznaka zrobiona ze srebra w 1921 r. powstała na pamiątkę walk 6 pułku piechoty Legionów na Wołyniu. Na ramionach wymienione są nazwy miejscowości, pod którymi pułk walczył, zaś na części centralnej data 28 lipca 1915 r. - Komenda Legionów Polskich wydała wówczas rozkaz utworzenia tej jednostki.

W 1936 r. ukazało się wydawnictwo "Pobojowiska Legionów: Kostiuchnówka - Optowa" w opracowaniu Henryka Zielińskiego, przybliżające czytelnikowi walki Legionów na Wołyniu w latach 1915 - 1916, a także zachęcające do odwiedzenia miejsc związanych z walkami legionistów.

Rewolwer Rast & Gasser M.98 produkowano w Wiedniu w latach 1898 - 1918. Należał do standardowego wyposażenia oficerów armii austro-węgierskiej, a zatem także i Legionów, w czasie Wielkiej Wojny.

Patki, zwane inaczej łapkami, to kolorowe oznaki rozpoznawcze umieszczane na kołnierzu polskiego munduru wojskowego. Tradycją zapoczątkowaną w Legionach Polskich zaadoptowaną przez Wojsko Polskie okresu międzywojennego były wyszywane na patkach wężyki.

Polowe apteczki wojskowe używane w Legionach niczym nie różniły się od tych będących na wyposażeniu armii cesarskiej. Dzięki nim sanitariusze legionowi uratowali niejedno życie i uchronili wielu żołnierzy przed kalectwem.

Rosyjski oficer został sportretowany przez Maxa Hanemana w 1915 r. po zajęciu Kowla. Artysta podarował rysunek kolegom na pamiątkę wspólnej walki i służby w Legionach kilka miesięcy później w Ołomuńcu.

W 1915 r. przypadała pierwsza rocznica wybuchu Wielkiej Wojny, a także tak ważnych dla Polaków wydarzeń jak wymarsz I Kompanii Kadrowej, utworzenie Legionów Polskich czy Naczelnego Komitetu Narodowego. W związku z tym wydawano wiele okolicznościowych wydawnictw przypominających o tych doniosłych wydarzeniach.

10 grudnia 1914 r. wykonane zostało zdjęcie przedstawiające Józefa Piłsudskiego na Kasztance w trakcie przemarszu z Limanowej do Kamienicy. Dwadzieścia lat później artysta Jan Małeta wykonał rzeźbę wzorowaną na tej fotografii – obydwa obiekty znajdują się w zbiorach Muzeum Józefa Piłsudskiego w Sulejówku.

Żołnierze Legionów, podobnie jak wszyscy walczący w szeregach armii austro-węgierskiej, otrzymywali przydziałowo niewielkie ilości węgierskiego wina.

Stabilizacja frontu w okresie od zimy 1915 r. do lata 1916 r. sprzyjała wytwarzaniu w okopach różnych, oryginalnych przedmiotów

Rozrywki i zajęcia hobbystyczne, którym oddawali się żołnierze Legionów w czasie pobytu na froncie, to bardzo szerokie zagadnienie. Część tych aktywności wpisywała się w zjawiska o szerszej skali. Jednym z takich fenomenów jest tzw. sztuka okopowa

Gry planszowe należą do jednego z najstarszych sposobów zapewnienia sobie rozrywki i pozostają popularne do dzisiaj. Na przełomie XIX i XX w. w Polsce rozpowszechnione były gry łączące trzy cele - miały bawić, uczyć oraz kształtować postawę patriotyczną

Zabawa żołnierzykami jest ponadczasową rozrywką zarówno wśród najmłodszych, jak i dorosłych. 100 lat temu ołowiane żołnierzyki służyły do zabawy, choć może nawet częściej do kolekcjonowania. Używano ich także w sztabach wojskowych do zaznaczania na mapach ruchów wojsk.

Kolorowy śpiewnik dla dzieci został wydrukowany w Warszawie około 1916 roku, już po wkroczeniu Legionów Polskich do stolicy. Zawiera teksty patriotycznych pieśni i piosenek w opracowaniu odpowiednim dla młodszego odbiorcy.

Wojna miała wpływ na wiele aspektów życia ludności cywilnej, jednak starano się żyć w miarę możliwości normalnie. We Lwowie, stosunkowo niedalekim od terenów objętych działaniami wojennymi, zajęcia szkolne toczyły się jak zwykle. Świadczy o tym choćby zeszyt jednego z uczniów Cesarsko-Królewskiego Gimnazjum nr 8, Henryka Honheisera.

Bitwa pod  Konarami jest jedną z najbardziej rozpoznawalnych batalii Legionów Polskich. Już podczas I wojny światowej, w 1915 r. doczekała się opracowania autorstwa wybitnego pisarza Juliusza Kadena-Bandrowskiego

Takich nowoczesnych, jak na warunki I wojny światowej, lornetek używali również oficerowie i podoficerowie legionowi. Szczególnie przydatne były zapewne pod Konarami, przy obserwacjach prowadzonych ze wzgórz na rozległe pola

Na krakowskim Sowińcu 6 sierpnia 1934 r., w 20. rocznicę wymarszu I Kompanii Kadrowej, rozpoczęto sypanie kopca-pomnika walki narodu o niepodległość. Po śmierci Józefa Piłsudskiego kopiec nazwano jego imieniem. Delegacje z kraju i zagranicy przywoziły ziemię w ozdobnych urnach z ważnych historycznie miejsc, w tym pobojowisk I wojny światowej. Prezentowany akt potwierdza dostarczenie ziemi z pola bitwy pod Konarami

Podobnie jak święta Bożego Narodzenia Wielkanoc była okresem intensyfikacji różnego rodzaju społecznych inicjatyw ukierunkowanych na wspomaganie żołnierzy na froncie. Jednym ze sposobów udzielenia pomocy było kupienie cegiełki - znaczka kwestarskiego

Jednym z ciekawszych przykładów biżuterii patriotycznej w zbiorach Muzeum Józefa Piłsudskiego w Sulejówku jest prezentowany medalik, który łączy symbolikę religijną i legionową

Utrzymywanie kontaktów z bliskimi było bardzo ważnym aspektem życia codziennego legionistów na froncie

Okolicznościowa nalepka okienna została wydana dla uczczenia imienin Józefa Piłsudskiego – ostatnich imienin Marszałka 19 marca 1935 r.

Ryngraf Józefa Piłsudskiego to wyjątkowy obiekt – prezent imieninowy o szczególnej symbolice - Matka Boska Ostrobramska była bowiem duchową patronką Komendanta

 

Złoty zegarek - imieninowy prezent dla Józefa Piłsudskiego, to wyraz szacunku, zaufania i sympatii legionistów dla Komendanta

Została wyprodukowana prawdopodobnie pod koniec 1914 r., co pokazuje, że w tym okresie Józef Piłsudski znany był nie tylko na salonach, ale także w szerokich kręgach społeczeństwa polskiego

Żołnierze manifestowali oddanie Piłsudskiemu, m.in. poprzez przyozdabianie mundurów wpinkami patriotycznymi z jego wizerunkiem

Masowa produkcja propagandowych przedmiotów – „pamiątek patriotycznych”, w czasie Wielkiej Wojny przeżywała okres prawdziwej prosperity

Wzrost popularności i rozpoznawalności Józefa Piłsudskiego w społeczeństwie polskim można mierzyć pojawieniem się zapotrzebowania na przedmioty, ale także produkty z nim związane

Schwarzlose M.7/12 był standardowym karabinem maszynowym używanym w Legionach Polskich. Pierwsze karabiny (3 sztuki) otrzymali w grudniu 1914 r.

Standardowe manierki na wyposażeniu austro-węgierskiej armii produkowane były w milionach egzemplarzy. Wśród zachowanych do dziś zdarzają się jednak przedmioty niezwykłe

W czasie kampanii wojennej w Karpatach żołnierze formacji legionowych zetknęli się z kulturą ludową Huculszczyzny. Miejscowi górale często byli ich przewodnikami po trudno dostępnym terenie, a leguni ulegali urokowi huculskiej „małej ojczyzny”

W Armii Austro-Węgier panowała moda na przyozdabianie czapek wojskowych różnego rodzaju odznakami. Trend ten nie ominął również legionistów, którzy skwapliwie przypinali je sobie do nakryć głowy, lekceważąc tym samym przepisy obowiązującego ich regulaminu

Zwyczaj pakowania świątecznych prezentów praktykowany był także w okresie I wojny światowej

Świętom Bożego Narodzenia na froncie często towarzyszyły przypadki spontanicznego „zawieszenia broni” między walczącymi stronami. Nierzadko jednak zaciekłe bitwy, przypadające na okres świąteczny, przynosiły krwawe żniwo...

Już w okresie I wojny światowej zaistniała moda na ozdoby choinkowe, które przekazywały określone treści polityczne, patriotyczne czy wręcz propagandowe, jednak „polonica” wśród nich były rzadkością

Pierwsze odznaki „gwiazdkowe” wykonano w 1915 r. Część z nich trafiła na front, gdzie walczący żołnierze z upodobaniem przypinali je sobie do wojskowych czapek

 

W pierwszą rocznicę bitwy pod Krzywopłotami oddział Ligi Kobiet w Olkuszu wydał okazjonalną jednodniówkę. Listopadowa batalia Legionów Polskich stała się okazją dla uczczenia powstania narodowego

Pamiątkowy krzyżyk został wybity w drugą rocznicę bitwy dla upamiętnienia legionistów walczących pod Krzywopłotami i Załężem. Poległych tam żołnierzy pochowano na cmentarzu w Bydlinie

W czasie bitwy pod Krzywopłotami oddziały legionowe zostały ostrzelane potężnym ogniem artylerii rosyjskiej…

Prezentowany egzemplarz ma numer „2” (!).  Jest to więc obiekt absolutnie wyjątkowy. Możliwe,  że należał do jednego z dowódców pułku. Być może do samego Ottokara Brzozy, twórcy legionowej artylerii…

Dla żołnierzy Legionów Polskich noszenie określonego nakrycia głowy było swoistym manifestem poglądów politycznych oraz odwołaniem do polskich tradycji wojskowych i niepodległościowych

Czekany wykorzystywane były do prac w trudnym terenie, ponieważ w ciężkich warunkach np. górskich, gdzie napotykano na glinę lub dużą ilość kamieni, sprawdzały się zdecydowanie lepiej niż typowy żołnierski sprzęt. Czekanów używano m.in. do budowy „Drogi Legionów”

Jednym z wielu niedostatków życia frontowego był problem z aprowizacją. Oddziały legionowe walczące w Karpatach zmagały się m.in. z transportem żywności w trudnym, górskim terenie

W przeżartych korozją przedmiotach zapisana jest historia ludzi i wydarzeń sprzed 100 lat

Projektanci sygnetu wyraźnie chcieli podkreślić głęboki związek łączący Polską Organizację Wojskową z ideą legionową

Prezentowany pistolet może być pamiątką po jednej z akcji rozbrajania niemieckich żołnierzy przez POW

Monogram wykonany na opasce podkreśla przynależność jej właściciela, uczestnika powstań śląskich, do POW

W centralnej części odznaki umieszczono stylizowany monogram „JP” dla podkreślenia związku peowiaków z osobą Józefa Piłsudskiego

Werndle pozostawały na wyposażeniu legionistów jedynie w początkowym okresie Wielkiej Wojny, choć do dziś pokutuje „czarna legenda”, jakoby ta przestarzała broń była głównym uzbrojeniem Legionów Polskich

Karabin konstrukcji Ferdynanda Mannlichera był podstawową bronią strzelecką w Legionach Polskich, widoczny jest nawet na jednym ze zdjęć słynnego "patrolu Beliny"

Pierwszymi uhonorowanymi odznaką byli m.in. Kazimierz Sosnkowski, Władysław „Belina” Prażmowski i Bolesław Wieniawa-Długoszowski

Zadziwiać może fakt, jak wiele znanych współcześnie „gadżetów” produkowanych było już w okresie Wielkiej Wojny. Prezentowany kalendarzyk zawiera chronologię ważniejszych wydarzeń pierwszego roku wojny.

Pamiątki osobiste polskich żołnierzy z okresu I wojny światowej symbolizują dramat Polaków, którzy w mundurach państw zaborczych musieli walczyć przeciwko sobie

Wielu polskich żołnierzy chciało mieć „sztejery” na swoim wyposażeniu – miały znakomitą opinię, były poręczne i dobrze sprawdzały się w walce

Szarża ułanów pod Rokitną przeszła do legendy i była porównywana do szarży Polaków pod Samosierrą z czasów napoleońskich

Zgodnie z tradycją pierścionki „patriotyczne” przekazywano ofiarodawcom w zamian za  kruszcowe obrączki podarowane na cele legionowe

Rozgrywane w obozie mecze piłki ręcznej, potocznie określanej odtąd przez legionistów „szczypiorniakiem”, przyczyniły się do późniejszego spopularyzowania tego sportu w Polsce

Za sprawą Józefa Piłsudskiego odrodziło się polskie wojsko, którego pierwszymi godłami były orły strzeleckie i legionowe

W okresie największych walk na nowo wybrzmiały słowa Hipokratesa: Chcesz być chirurgiem, idź na wojnę

Przerabianie „okruchów wojny” na przedmioty codziennego użytku było swoistym przekuwaniem mieczy na lemiesze

Modlitwa zawsze stanowiła dla żołnierzy polskich szczególny rodzaj duchowego wsparcia, bardzo potrzebnego na froncie. Msze polowe gromadziły tłumy legionistów

Austriackie dowództwo przyzwalało na wydawanie legionistom niewielkich ilości wina

Maciejówka stała się znakiem rozpoznawczym Pierwszej Kompanii Kadrowej i ikoną Legionów Polskich

Postępujący kryzys gospodarczy wywołany Wielką Wojną odbił swe wyraźne piętno na produkcji żołnierskiego ekwipunku

Krzyż należał do jednego z najczęściej wykorzystywanych symboli w twórczości artystycznej legionistów

Zabytki sztuki okopowej odzwierciedlają wszystko to, o czym w danym momencie historycznym myśleli ich twórcy, co odczuwali, co było dla nich ważne

Bagnety to jedna z ikon Wielkiej Wojny, obfitującej w bezpośrednie krwawe walki

Pokazuj podpowiedzi