HISTORIA LEGIONÓW

Jaka była rola Józefa Piłsudskiego oraz Legionów w odzyskaniu przez Polskę niepodległości? Czy istnieje jeden punkt widzenia na wydarzenia lat 1914-1918? Na ile sposobów można opowiedzieć tę samą historię?

Zapraszamy do zapoznania się z wielogłosową opowieścią o Legionach. Historie legionowe opowiadają członkowie rodzin, których bliscy walczyli o niepodległość Polski, pamiątki – niemi świadkowie wydarzeń, historycy przy pomocy „pióra” i źródeł oraz fotografie, na których utrwalony został świat widziany oczami legionistów.

Śledź z nami polską drogę do niepodległości. Co miesiąc nowa dawka informacji o wydarzeniach sprzed stu lat!

Historia Legionów powrót

Osiedla legionowe na Wołyniu

Grupa pięciu legionistów z kapelanem wojskowym przed ziemianką, Wołyń 1915 - 1916, ze zbiorów Muzeum Józefa Piłsudskiego w Sulejówku, nr inw. MJP/1331/3

Przez kilka miesięcy, od końca 1915 r. do lata 1916 legioniści cieszyli się namiastką normalnego życia w osiedlach polowych powstałych na Wołyniu. Część budynków wznoszono, nawiązując do architektury polskich dworów i do stylu zakopiańskiego. We wnętrzach żołnierze starali się stworzyć przytulną, domową atmosferę, której tak brakowało im na wojnie.

Krwawo okupiony szturm na wzgórze cegielniane (nazwane po tym boju Polską Górą) pod Kostiuchnówką, który przeprowadzony został 5 listopada 1916 r., kończył jesienne walki Legionów na Wołyniu. Linia frontu ustabilizowała się na ponad pół roku. Zapanował spokój, choć dochodziło do drobnych utarczek, czasami wzajemnie się ostrzeliwano, działały patrole rozpoznawcze.

W listopadzie 1915 czterystu rosyjskich jeńców zaczęło wznosić osadę wojskową Legionowo na leśnej polanie, kilka kilometrów na zachód od Wołczecka. 14 grudnia ks. Józef Panaś zapisał w pamiętniku: „Roboty pod kierownictwem kompanii technicznej idą bardzo chyżo. Równocześnie buduje się nowe drogi i mosty ciągnące się przez rozmokłe bagna. Trasują również kolejkę polową ze stacji Wołczeck do Legionowa”. [J.Panaś, Pamiętnik kapelana Legionów Polskich, Lwów 1920].

Budynki wznoszono z nieokorowanych okrąglaków sosnowych, dach były kryte papą lub darnią.

Tuż przed  Bożym Narodzeniem Komenda Legionów przeprowadziła się z Wołczecka do Legionowa. Na święta przyjechał biskup Władysław Bandurski, jedyny hierarcha kościoła katolickiego, który odwiedzał legionistów. W kazaniu podczas mszy świętej Bandurski mówił: „Może mi jednak każdy z biskupów zazdrościć mojej dzisiejszej katedry i mego tłumu wiernych. Odprawiam bowiem mszę świętą w najwspanialszej obecnie w Polsce katedrze rękami polskich rycerzy wzniesionej, postawionej trudem i znojem wojennym polskiego żołnierza. (…) O ! jak tu miło i błogo wśród Was, Najśmielsi w narodzie, jedni, którzyście zrozumieli i odczuli wskazania chwili dziejowej, wśród Was, którzyście bez mędrkowań powiedzieli: dziś lub nigdy! – i na szalę wypadków rzucili czyn tak głośny, że spraw polska w Europie donośną się stała i do sprawiedliwego dojrzała załatwienia. Wśród nocnej ciszy niewoli, Wy jedni na czatach! Gdy śpią rodacy i bracia Wasi snem gnuśności, zwątpienia i zniechęcenia, wy jedni wytrwale straż trzymacie." [Panteon Polski, 1925 nr 1 (5)]

Po opuszczeniu Legionowa i innych osiedli polowych, biskup Bandurski napisał, pod koniec stycznia 1916 r., list do Józefa Piłsudskiego. Nazwał Komendanta twórcą narodowego wojska. I stwierdzał, że „czyny pierwszej brygady zwiększają otuchę i pozwalają contra spem sperare [mieć nadzieję wbrew nadziei – przyp. T.S]. Byłeś panie brygadierze z dawna wyrazicielem tego hasła – podówczas nawet, gdy grobowa cisza rozpościerała się nad narodem i gdy nie było nikogo, kto by miał odwagę patrzeć w stronę wstającej Zorzy”. [W. Bandurski, Krwi ofiarnej cześć, Warszawa 1928]

11 lutego w Legionowie pożegnano odchodzącego Komendanta Legionów, generała Karola Trzaskę-Durskiego. Toast na jego cześć wzniósł następca, gen. Stanisław Puchalski. Durski powiedział, że nikomu w życiu nie zazdrościł, ale teraz zazdrości Puchalskiemu jego stanowiska. Potem, jak wspominał świadek uroczystości August Krasicki, rozrzewnił się i powiedział: „Widzicie, baba ze mnie, nie mogę mówić, niech żyją Legiony!”.

„Z wiosną 1916 r. stanęła już pięknie zagospodarowana osada, oświetlona elektrycznością, z dużym przychówkiem inwentarza wszelakiego, a nawet z próbami racjonalnej uprawy ziemniaków i zbóż!”  [M. Dąbrowski, Kampania na Wołyniu, Warszawa 1919]. W jednym z budynków Legionowa mieściła się „menaża” oficerska [kasyno – T.S.] z kuchnią, kancelaria operacyjna i mieszkania oficerów, dwa budynki zajmowała szkoła podchorążych, w trzech barakach mieściły się pomieszczenia dla oddziały sztabowych, były też dwie duże stajnie, każda na ponad sto koni.

Początkowo wznoszone były niewymyślne budynki, ale później „poczęto zwyczajne baraki i szopy zamieniać na wcale udatne dworki i dla kochanków raczej stworzone wille”. Ale obok nich były też baraki „niestety oborę przypominające” – pisał Józef Andrzej Teslar. [Legionowo. Album fotograficzny sierżanta Adama Dulęby, Kraków 1916].

Stanisław Rzecki, w cywilu artysta malarz, „z prostego domku, menaży, cztery ściany, dach z facjatkami, dodając szeroki okap na kolumnach drewnianych pobielonych, ganek z przybudówką i barokowo-polskim dachem nad gankiem, zrobił bardzo ładny stary dworek”. [A. Krasicki, Dziennik z kampanji rosyjskiej, Lwów 1934]. Budynek sztabu kompanii technicznej miał kształt pocisku i nazywany był willą „Szrapnel”.

Z dala od domów i rodzin legioniści odtwarzali domową atmosferę, której tak bardzo im brakowało. „Starano się nadać pomieszczeniom charakter przytulności i rodzimości. Na ścianach wieszano fotografie członków rodziny, postaci świętych lub osób zasłużonych w historii Polski”. A także ryngrafy i skrzyżowane szable. [U. Oettingen, Motyw dworu w sztuce legionowej. w: Dwór polski. Zjawisko historyczne i kulturowe, Warszawa 2000].

Na wiosnę wokół budynków zaczęto sadzić krzewy i drzewa, powstawały klomby, założono ogród warzywny. Osiedle było od lutego 1916 r. oświetlone elektrycznością, a prąd pochodził z opalanej drewnem lokomobili.

5 marca ks. Panaś rozpoczął budowę kościółka, bo istniejąca kaplica była za mała na potrzeby legionistów. Świątynię wzniesiono w tydzień. 12 marca nastąpiło jej poświęcenie. Tego dnia odprawiono pierwsze nabożeństwo. 26 kwietnia „Rezurekcya w Legionowie odbyła się po staropolsku o godzinie 6 rano. Na nabożeństwie mimo wczesnej pory byli wszyscy oficerowie i żołnierze”. [J.Panaś, Pamiętnik kapelana Legionów Polskich, Lwów 1920].

24 marca ruszyła kolejka konna między Wołczeckiem i Legionowem. W kwietniu uruchomione zostało kino w Legionowie. Projektor i filmy przysłał NKN. W budynku kinoteatru odbywały się także przedstawienia kabaretowe. Wydawane były pisemka „Drut” i „Mina”. Oficerom umilała czas muzyka. „Sprowadzono z Lublina pianino Schroder, które ustawiono w menaży. Co wieczór wygrywa żołnierz z komp. sztab., akompaniują skrzypce i klarnet." [A. Krasicki, Dziennik z kampanji rosyjskiej, Lwów 1934].

Na północ od Legionowa, koło Optowej, powstało Rojowe Osiedle, baza 4 pułku piechoty. Jej nazwa honorowała dowódcę pułku, Bolesława Roję. Rojowe Osiedle „było niedościgłym wprost wzorem dla innych pułków”, budowle powstawały w stylu zakopiańskim i „zawierały pierwiastki istotnego i nieprzemijającego piękna, które tak niedługo miało ulec strasznej próbie huraganowego ognia artylerii rosyjskiej”.
[M. Dąbrowski, Kampania na Wołyniu, Warszawa 1919].

Projektantem budynków był mjr Andrzej Galica, góral z Podhala, z zawodu inżynier. Ziemiankę komendy pułku w wieńczył orzeł, wykonany z gałązek brzozowych.  „Rojowe osiedle rosło: powstał gmach komendy pułku, przy nim wyrosły wille pod „Grzybem”, „Giewontem”. Ziemianki baonów i kompanie rywalizowały ze sobą o pierwszeństwo, nad wszystkimi górowała kaplica w stylu zakopiańskim, istne arcydzieło naszego Galicy.” [G. Szczerski, Pod Optową, w : Panteon Polski 1925 nr. 12 (16)]. W Rojowym Osiedlu była biblioteka, chór, kort tenisowy i kręgielnia, boisko.

14 lutego 1916 r. odbyło się tam pierwsze, nieformalne, spotkania Rady Pułkowników, grona reprezentującego pułki legionowe wobec Komendy Legionów.  Pod koniec maja goszczono w Rojowym Osiedlu biskupa Bandurskiego, który przybył na obchody pierwszej rocznicy pułku. W Nowych Kuklach mieściła się komenda III Brygady Legionów. Stacjonowały tam również pododdziały 6 pułku piechoty. Kasyno wybudowano według projektu malarza Wincentego Wodzinowskiego. W Nowym Jastkowie rozlokowały się tabory i kancelarie 4 i 6 pp.

Na początku lipca 1916 r. ruszyła rosyjska ofensywa. Po ciężkich i krwawych bojach pod Kostiuchnówką (4-6 lipca), trzy brygady Legionów, w związku z ogólnym załamaniem się linii frontu, wycofały się znad Styru. Osady legionowe przestały istnieć.

Bibliografia:

  • W. Bandurski, Krwi ofiarnej cześć, Warszawa 1928
  • M.Dąbrowski, Kampania na Wołyniu, Warszawa 1919
  • A.Krasicki, Dziennik z kampanji rosyjskiej, Lwów 1934
  • Legionowo. Album fotograficzny sierżanta Adama Dulęby, Kraków 1916
  • J.Panaś, Pamiętnik kapelana Legionów Polskich, Lwów 1920
  • G.Szczerski, Pod Optową, w: Panteon Polski 1925 nr. 12 (16)
  • U. Oettingen, Motyw dworu w sztuce legionowej. w: Dwór polski. Zjawisko historyczne i kulturowe, Warszawa 2000
Autor: Tomasz Stańczyk

Legioniści przed wejściem do ziemianek, Wołyń, 1915 - 1916, ze zbiorów Muzeum Józefa Piłsudskiego w Sulejówku, nr inw. MJP/1331/7

Wincenty Wodzinowski przed ziemianką, Wołyń, 1915 - 1916, ze zbiorów Muzeum Józefa Piłsudskiego w Sulejówku, nr inw. MJP/1331/1

Legionista przed wejściem do ziemianki, Wołyń, 1915 - 1916, ze zbiorów Muzeum Józefa Piłsudskiego w Sulejówku, nr inw. MJP/1331/13

Legioniści podczas budowy kaplicy polowej zaprojektowanej przez Wincentego Wodzinowskiego, Wołyń, 1915 - 1916, ze zbiorów Muzeum Józefa Piłsudskiego w Sulejówku, nr inw. MJP/1331/14

Grupa oficerów przed budynkiem komendy 4 Pułku Piechoty Legionów, Wołyń, 1915 - 1916, ze zbiorów Muzeum Józefa Piłsudskiego w Sulejówku, nr inw. MJP/1331/15

Komenda kompanii skautowej w Leginowie, 1915 - 1916, Wołyń, ze zbiorów Muzeum Józefa Piłsudskiego w Sulejówku, nr inw. MJP/52/112/1

Kaplica, 1915 - 1916, z wydawnictwa: "Legionowo: album fotograficzny", ze zbiorów Muzeum Józefa Piłsudskiego w Sulejówku, nr inw. MJP/99

Kancelaria operacyjna, 1915 - 1916, z wydawnictwa: "Legionowo: album fotograficzny", ze zbiorów Muzeum Józefa Piłsudskiego w Sulejówku, nr inw. MJP/99

Menaż oficerska, 1915 - 1916, z wydawnictwa: "Legionowo: album fotograficzny", ze zbiorów Muzeum Józefa Piłsudskiego w Sulejówku, nr inw. MJP/99

Kantyna, 1915 - 1916, z wydawnictwa: "Legionowo: album fotograficzny", ze zbiorów Muzeum Józefa Piłsudskiego w Sulejówku, nr inw. MJP/99

Obóz, 1915 - 1916, z wydawnictwa: "Legionowo: album fotograficzny", ze zbiorów Muzeum Józefa Piłsudskiego w Sulejówku, nr inw. MJP/99

Elektrownia, 1915 - 1916, z wydawnictwa: "Legionowo: album fotograficzny", ze zbiorów Muzeum Józefa Piłsudskiego w Sulejówku, nr inw. MJP/99

Willa "Szrapnel", 1915 - 1916, z wydawnictwa: "Legionowo: album fotograficzny", ze zbiorów Muzeum Józefa Piłsudskiego w Sulejówku, nr inw. MJP/99

Kino, 1915 - 1916, z wydawnictwa: "Legionowo: album fotograficzny", ze zbiorów Muzeum Józefa Piłsudskiego w Sulejówku, nr inw. MJP/99

Pokazuj podpowiedzi