HISTORIA LEGIONÓW

Jaka była rola Józefa Piłsudskiego oraz Legionów w odzyskaniu przez Polskę niepodległości? Czy istnieje jeden punkt widzenia na wydarzenia lat 1914-1918? Na ile sposobów można opowiedzieć tę samą historię?

Zapraszamy do zapoznania się z wielogłosową opowieścią o Legionach. Historie legionowe opowiadają członkowie rodzin, których bliscy walczyli o niepodległość Polski, pamiątki – niemi świadkowie wydarzeń, historycy przy pomocy „pióra” i źródeł oraz fotografie, na których utrwalony został świat widziany oczami legionistów.

Śledź z nami polską drogę do niepodległości. Co miesiąc nowa dawka informacji o wydarzeniach sprzed stu lat!

Dziedzictwo powrót

Huculskim szlakiem II Brygady Legionów

Jedną z pięciu nagród przechodnich narciarskiego marszu połączonego ze strzelaniem „Huculskim Szlakiem II-giej Brygady Legjonów Polskich”, zimowych zawodów sportowych na szlaku bojowym II Brygady, była nagroda „Prezesa Banku Gospodarstwa Krajowego dr. Romana Góreckiego dla najlepszego patrolu huculskiego”. Fundatorem nagrody głównej, w postaci „brązowej rzeźby Malety, przedstawiającej legionistę z nartami i Hucuła, wskazującego drogę” (fot. obok), był marszałek Józef Piłsudski („dla zwycięskiego patrolu w grupie pierwszej”), pod którego „protektoratem” zawody po raz pierwszy odbyły się w dniach 16-18 lutego 1934 r.

Inicjatorem i jednym z organizatorów marszu, obok  Urzędu Wychowania Fizycznego i Przysposobienia Wojskowego (UWFiPW) i Polskiego Zwiazku Narciarskiego (PZN) było Towarzystwo Przyjaciół Huculszczyzny, na czele którego wiceminister spraw wojskowych gen. Tadeusz Kasprzycki, od sierpnia do listopada 1914 r. dowódca I Kompanii Kadrowej Legionów Polskich. W przedmowie do broszury informacyjnej marszu napisał m.in., że jest on zawodami narciarskimi łączącymi w sobie „Wartość zespołowego współzawodnictwa sportowego z historycznym czynem naszego żołnierza”. Fundatorami pozostałych nagród byli dyrektor UWFiPW, PZN, dowódca 11 Dywizji Piechoty oraz koła pułkowe II Brygady Legionów Polskich. Nagrodą ufundowaną przez prezesa BGK była „statua bronzowa – Hucuł-legionista z karabinem w ręku”. Prezes Roman Górecki był również członkiem kilkudziesięcioosobowego komitetu honorowego zawodów. W skład komitetu weszło wiele znanych postaci II RP ze sfer wojskowych i politycznych, które to sfery nawzajem się wtedy przeplatały. Byłych legionistów reprezentowali m.in. słynni generałowie B. Wieniawa-Długoszowski, W. Czuma, A. Galica, J. Rómmel, E. Rydz-Śmigły, F. Sławoj-Składkowski, K. Sosnkowski. W. Langner czy M. Zaruski. Warto wymienić również wchodzących w skład komitetu nie mniej słynnych legionistów w stopniu pułkownika - W. Belinę-Prażmowskiego czy W. Sławka. Sfery rządowe w komitecie reprezentowali szefowie resortów spraw wojskowych, spraw wewnętrznych, rolnictwa, komunikacji oraz przemysłu i handlu. Administrację samorządową wojewodowie lwowski, stanisławowski i tarnopolski. Celami marszu było „uczczenie czynu II Brygady Legionów przez marsz zimowy historycznym szlakiem karpackim” oraz „rozpowszechnienie cennej ze względów wychowawczych idei zbiorowego wysiłku w pokonywaniu trudów, stwarzanych przez surową przyrodę gór”.

2_-_gen._dr_roman_gorecki.jpgGenerałem brygady w stanie rezerwy był również prezes BGK (fot. obok), od sierpnia 1914 r. żołnierz Legionów Polskich, do których wstąpił na czele zorganizowanego przez siebie plutonu strzelców. Początkowo pełnił służbę frontową w dowodzonym przez Józefa Piłsudskiego 1 pułku piechoty Legionów, przekształconym następnie w I Brygadę. Od lipca 1915 r. w stopniu podporucznika został oficerem rachunkowym w 6 pułku Legionów II Brygady oraz komendantem Polowej Szkoły Oficerów Administracyjnych, a w 1916 r. zastępcą szefa Intendentury Komendy Legionów. We wrześniu 1917 r. przeniesiono go do Sztabu Polskiego Korpusu Posiłkowego (PKP). W lutym 1918 r. awansował do stopnia kapitana i został mianowany szefem Intendentury tego Korpusu. 12 lutego 1918 r. żołnierze II Brygady Legionów dowiedzieli się o pokoju brzeskim. Kpt. Górecki dzień później, podczas odprawy w komendzie Korpusu, wygłosił przemówienie wzywając do wypowiedzenia posłuszeństwa Naczelnej Komendzie C.K. Armii. W nocy z 14 na 15 lutego wziął udział w naradzie dowódców 2 i 3 pułku piechoty Legionów, artylerii, wojsk technicznych i komendy Korpusu, na której podjęto decyzję o przebiciu się przez linię frontu i dołączeniu do II Korpusu Polskiego. 15 lutego 1918 r. kapitan Roman Górecki aresztował dowódcę PKP, generała Zygmunta Zielińskiego, który był przeciwny wypowiedzeniu posłuszeństwa Austriakom. W nocy z 15 na 16 lutego linię frontu przekroczyły tylko dwa pułki piechoty. 2 pułk piechoty przebił się bojem pod Rarańczą. Pozostałe oddziały Korpusu zostały otoczone i rozbrojone, a następnie umieszczone w obozach w Huszt, Szaldobosz, Szeklencze, Dulfalva, Taraczkös i Talaborfalva, na terenie komitatu Marmaros-Sziget (Węgry). Kapitan Roman Górecki został osadzony w więzieniu w Marmaros-Sziget, razem ze 174 oficerami. Jako inicjator protestu brygady stał się głównym podejrzanym w procesie o zdradę stanu. Początkowo miał być sądzony w trybie doraźnym, co groziło wymierzeniem kary śmierci. Ostatecznie sprawę rozpatrywał sąd wojenny w trybie zwykłym. 28 maja Górecki otrzymał akt oskarżenia. 9 czerwca rozpoczął się właściwy proces, który trwał kilka tygodni i został przerwany. Do jego wznowienia nie doszło z uwagi na sytuację militarną i polityczną oraz protesty parlamentarnego Koła Polskiego w Wiedniu. Po kapitulacji Bułgarii (29.09.1918 r.) cesarz Karol I wydał oświadczenie o umorzeniu postępowania.

3_-_1934.jpgUczestnikami marszu szlakiem II Brygady Legionów były czteroosobowe drużyny (patrole), podzielone na dwie klasy. Na fot. obok zawodnicy na trasie marszu w 1934 r. Pierwszą tworzyły patrole wojskowe, drugą natomiast służb mundurowych, towarzystw narciarskich oraz innych drużyn cywilnych, w tym i kobiecych, dopuszczonych przez Ministerstwo Spraw Wojskowych. W ciągu trzech dni uczestnicy zawodów mieli do pokonania w Karpatach Wschodnich ponad 75-kilometrową trasę podejść i zjazdów oraz zawodów strzeleckich ostatniego dnia. Trasa marszu podzielona była na trzy etapy. Pierwszy od długości 20 km zaczynał się w Rafajłowej i biegł przez Rohodzę oraz przełęcz Pantyrską, na której uczestnicy składali pod Krzyżem Legionów wieniec i kończył w Rafajłowej. Drugiego dnia zawodnicy wyruszali z Rafajłowej na 32-kilometrową trasę przez Doużyniec, Douhę i Wyżną Perluke na przełęcz Tatarską, skąd następnego dnia był start do ostatniego etapu. Trasa ostatniego etapu o długości 23,5 km prowadziła przez Woronienkę, Hryhoriłkę i Kiczerę na Worochtę, u podnóża której znajdowała się strzelnica i meta marszu, który organizowano nieprzerwanie do 1939 r.  W latach 1936-37 trasa marszu była nieco zmieniona. Za organizację zawodów odpowiadał dowódca stacjonującej w Stanisławowie, Stryju i Kołomyi 11 Karpackiej Dywizji Piechoty, jednostki utworzonej we wrześniu 1919 r. w wyniku połączenia 2 Dywizji Strzelców z przybyłej z Francji armii gen. Hallera z krajowymi jednostkami Wojska Polskiego. Odznaką noszoną przez żołnierzy 11 DP był krzyż huculski.

4_-_start_w_rafajlowej1934.jpg  5_-_skladanie_wienca_pod_krzyzem_legionow_na_przeleczy_r.jpg  6_-_meta1934.jpg

1. start marszu, 1934 r. , 2. składanie wieńca pod Krzyżem Legionów na Przełęczy Rogodze, 1934 r., 3. meta marszu, 1934 r.

7_-_strzelanie1934.jpg  8_-_marsz_szlakiem_ii_brygady_legionow_1_od_lew._prez.go.jpg

1. strzelanie na trasie marszu, 1934 r., 2. prezes BGK gen. Dr Roman Górecki (1 od lewej patrzy w obiektyw) podczas wręczania nagród na mecie marszu, 1934 r., w środku d-ca 11 Karpackiej Dywizji Piechoty gen. bryg. K. Łukoski.

9_-_meta_i_etapu_ii_1936.jpg10_-_druzyna_kobieca_na_przeleczy_pantyrskiej_pod_krzyze.jpg11_-_luty_1937.jpg

1. przed metą I etapu, 1936 r., 2. drużyna kobieca na Przełęczy Pantyrskiej pod Krzyżem Legionów,1937 r., 3. strzelanie, 1937 r.

Hucułami od mniej więcej połowy XIX w. nazywano jedną z trzech, obok Bojków i Łemków, grup etnicznych górali pochodzenia rusińskiego i wołoskiego, zamieszkujących część Karpat Wschodnich (Gorgany, Czarnohora, Karpaty Maramoskie, Połoniny Hryniawskie oraz Beskidy Pokucko-Bukowińskie) w dorzeczu górnego Prutu, Czarnego i Białego Czeremoszu oraz Cisy. Według jednej z wersji nazwa „Hucuł” wywodzi się z oznaczającej „opryszka” wołoskiego słowa „hotul”, według innej ze słowiańskiego, oznaczającego „wędrowca, nomadę” słowa „kochul”. Historycznie tereny te do XIV w. należały do Rusi Halicko-Wołyńskiej, a następnie do Rzeczypospolitej. Po pierwszym rozbiorze Polski weszły w skład monarchii austriackiej, a następnie austro-węgierskiej. W listopadzie 1918 r. proklamowana została efemeryczna Republika Huculska, w lipcu 1919 r. zlikwidowana przez wojska rumuńskie. W latach 1919-1939 Huculszczyzna znalazła się na terenie Polski.

12_-_meta1934druzyna_huculow.jpg13_-_banderia_huculska.jpg

                  1. drużyna huculska na mecie marszu, 1934 r., 2. banderia huculska, 1918-1939

 

II Brygada Legionów Polskich, której bojowym szlakiem przebiegała trasa marszu, formalnie sformowana została w maju 1915 r. w Kołomyi z utworzonych we wrześniu 1914 r. 2 i 3 pułku piechoty Legionów. Data uformowania obydwu pułków traktowana jest jako początek historii II Brygady. W październiku 1914 r. legioniści z 3 PP, skierowani na front w Karpatach Wschodnich w składzie austriackiej armii karpackiej gen. Pflanzer-Baltina, w ciągu 50 godz. w morderczym tempie zbudowali 7-kilometrową górska przeprawę przez przełęcz Rogodze Wielkie w głównym pasmie Gorganów. Na wyłożonej drewnianymi belkami drodze, łączącej  Königsfeld z Rafajłową stanęło 28 drewnianych mostów i mostków. W niepodległej Polsce droga i przełęcz, przez którą wiodła trasa, otrzymała nazwę drogi i przełęczy Legionów. Na przełęczy postawiono Krzyż Legionów.

14_-_wyjazd_z_krakowa_2_i_3_pp_na_front1_x_1914.jpg 15_-_legionisci_na_rogodze_wielkie_w_gorganach_1914_pozn.jpg 16_-_plk_j.haller_jako_d-ca_3_pulku_piechoty_lp_z_oficer.jpg

1. wyjazd 2 i 3 pułku piechoty na front, Kraków, 1.10.1914 r., 2. legioniści na przełęczy Rogodze Wielkie w Gorganach (późniejsza Przełęcz Legionów), 1914 r., 3. d-ca 3 pułku piechoty LP płk J. Haller (siedzi) z oficerami,1915 r.

17_-_artyleria_ii_blp1915_0.jpg 18_-_ii_b_lp_1.jpg 19_-_legionisci_ii_brygady_lp.jpg

1-3. legioniści z II Brygady

20_-_bitwa_pod_rafajlowa_mal._z.grabowski.jpgW nocy z 23 na 24 stycznia 1915 r. Rafajłową, strategicznie położną wieś zajętą wcześniej przez oddziały austro-węgierskiej, zaatakowały oddziały rosyjskie. Atak odparli legioniści z 3-go Pułku Piechoty. 13 czerwca 1915 r. ułani z 2 szwadronu dowodzonej przez austriackiego pułkownika Ferdynanda Küttnera pięciotysięcznej II Brygady Legionów w czasie kilkuminutowej szarży na pozycje rosyjskie pod Rokitną przedarli się przez trzy linie rosyjskich pozycji. Z 64 ułanów biorących udział w szarży przeżyło zaledwie sześciu, w tym dowódca dywizjonu ułanów rotm. Zbigniew Dunin-Wąsowicz [faktycznie podczas szarży poległo 15 ułanów, kolejni zmarli z ran później - w sumie życie straciło ponad 20, w tym rotm. Zbigniew Dunin-Wąsowicz - przyp. MJP]. Obok reprodukcja obrazu „Bitwa pod Rafajłową” Z. Grabowskiego. Z braku należytego wsparcia przez sztab austriacki efektów ataku polskich ułanów nie wykorzystano. W lipcu 1916 r. dowódcą II Brygady, zwaną wymiennie „Karpacką” lub „Żelazną”, został płk Józef Haller, od października 1918 r. dowódca powstałej w 1917 r. we Francji polskiej ochotniczej formacji wojskowej od koloru mundurów zwanej Błękitną Armią lub od nazwiska swego dowódcy Armią Hallera, a podczas wojny polsko-bolszewickiej w 1920 r. Generalny Inspektor Armii Ochotniczej.

21_-_szarza_ulanow_ii_blp1915.jpg 22_-_msza_polowa_legionistow_w_rafajlowej1915.jpg 23_-_szarza_pod_rokitna_w._kossak1934.jpg

24_-_pplk_j.haller_pod_kostiuchowka1916_r.jpgW dniach 4-16 lipca 1916 r. II Brygada wraz z pozostałymi dwoma brygadami Legionów Polskich wzięła udział w krwawej bitwie z wojskami rosyjskimi pod Kostiuchnówką nad Styrem na Wołyniu, uniemożliwiając Rosjanom przerwania linii frontu. Na fot. obok płk. J. Haller (stoi drugi od prawej) pod Kostiuchnówką, 1916 r. Największe straty w tej bitwie poniosła dowodzona przez Józefa Piłsudskiego I Brygada. 20 września 1916 r. Legiony przeformowano w Polski Korpus Posiłkowy, a 10 kwietnia 1917 r. w Polską Siłę Zbrojną. Podczas  tzw. kryzysu przysięgowego z lipca 1917 r., podczas którego I i III Brygada Legionów Polskich odmówiła złożenia cesarzowi Niemiec przysięgi na wierność, dowodzona przez Józefa Hallera II Brygada taką przysięgę złożyła i weszła w skład podporządkowanego Niemcom Polskiego Korpusu Posiłkowego. Legioniści, którzy odmówili przysięgi, zostali internowani, a oddziały rozwiązano. Józefa Piłsudskiego aresztowano i osadzono w twierdzy w Magdeburgu. Legionistów, którzy odmówili przysięgi cesarzowi Niemiec przekazano pod rozkazy armii Austro-Węgier.  

25_-_bitwa_pod_kaniowemmal._s.bagienski1923.jpgPokojowy traktat, zawarty 9 lutego 1918 r. w Brześciu pomiędzy Cesarstwem Niemieckim i Austro-Węgrami wraz z ich sojusznikami a nowopowstałą Ukraińska Republiką Ludową, przyznawał państwu ukraińskiemu terytoria, które historycznie należały do Polski. Protestując przeciwko tym postanowieniom traktatu płk. Haller wraz z II Brygadą przebił się 15 lutego 1918 r. pod Rarańczą przez linię frontu austriacko-rosyjskiego i połączył z polskimi formacjami w Rosji. II Brygada Legionów Polskich w sile 1500 żołnierzy weszła w skład utworzonego pod koniec 1917 r. w armii rosyjskiej II Korpusu Polskiego. Dowódcą Korpusu został mianowany na stopień generała Józef Haller. Na przełomie marca i kwietnia 1918 r. oddziały II Brygady wcielono do Dywizji Strzelców Polskich z Korpusu Polskiego i w ten sposób II Brygada przestała formalnie istnieć. W nocy z 10 na 11 maja 1918 r. operujące na Ukrainie oddziały Korpusu Polskiego zostały pod Kaniowem otoczone przez wojska niemieckie i po zaciętej walce po wyczerpaniu zapasów amunicji mniej więcej połowa z nich wzięta została do niewoli. Straty niemieckie wyniosły ok. 1500 zabitych przy nieprzekraczający 100 polskich. Powyżej reprodukcja obrazu S. Bagieńskiego „Bitwa pod Kaniowem”. Pozostali żołnierze Korpusu wraz z ich dowódcą nie dali się wziąć do niewoli. Gen. Haller pod przybranym nazwiskiem przez Karelię i Murmańsk dotarł w lipcu 1918 r. do Francji, gdzie objął dowództwo nad formującą się armią polską, zwaną Błękitną. Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości w 1918 r. żołnierze Legionów rozpoczęli służbę w Wojsku Polskim. W międzywojennej Polsce pamięć o Legionach Polskich obchodzona była w sposób szczególny, a niezwykle aktywny w tym udział brał ówczesny prezes BGK, co widać na poniżej zamieszczonych fotografiach.  

26_-_rocznica_bitwy_pod_rokitna_kosc._garn._w_w-wie_1928.jpg 27_-_rocznica_bitwy_pod_kaniowem_maj_1930.jpg

1. obchody rocznicy bitwy pod Rokitną, numerem 1 oznaczony prezes BGK gen. dr R. Górecki, kościół garnizonowy w Warszawie, 1928 r., 2. prezes BGK gen. dr R. Górecki (2 od lewej) podczas składania przed Grobem Nieznanego Żołnierza w Warszawie w rocznicę bitwy pod Kaniowem wieńca od stworzonej przez siebie kombatanckiej Federacji Polskich Związków Obrońców Ojczyzny, której był komendantem, maj 1930 r.

28_-_delegacja_pulkow_ii_bl_u_j._pilsudskiego22_ii1932_r.jpg 29_-_rocznica_bitwy_pod_rarancza_18_ii_1933.jpg

1. delegacja pułków II Brygady Legionów u marszałka J. Piłsudskiego w Belwederze, 2 od prawej prezes BGK gen. dr R. Górecki, 22.02.1932 r., 2. rocznica bitwy pod Rarańczą na Cmentarzu Wojskowym na warszawskich Powązkach, obok gen. A. Galicy, sypiącego do symbolicznego grobu garść ziemi spod Rarańczy prezes BGK w generalskim mundurze, 18.02.1933 r.

 

Autor: Mateusz Wierzbicki
Pokazuj podpowiedzi